หลังเป็นโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) ความจำและการคิดอาจลดลงได้ และหลายคนฟื้นตัวได้บางส่วนหรือเกือบทั้งหมด ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและขนาดของสมองที่เสียหาย อายุ โรคประจำตัว และการฟื้นฟูหลังเกิดโรค สิ่งสำคัญคือการติดตามอาการอย่างต่อเนื่องและป้องกันไม่ให้เกิดซ้ำ
ทุกวันที่ 29 ตุลาคมเป็นวันโรคหลอดเลือดสมองโลก (World Stroke Day) คนส่วนใหญ่รู้จักอาการแขนขาอ่อนแรงหรือพูดไม่ชัด แต่ผลกระทบต่อความจำและความคิดมักถูกมองข้าม ทั้งที่พบได้บ่อย
ทำไมโรคหลอดเลือดสมองจึงกระทบความจำ
เมื่อหลอดเลือดในสมองตีบ อุดตัน หรือแตก เลือดและออกซิเจนจะไปเลี้ยงสมองบางส่วนไม่พอ เซลล์สมองบริเวณนั้นจึงเสียหาย ถ้าบริเวณนั้นเกี่ยวข้องกับความจำ สมาธิ หรือการวางแผน ความสามารถด้านนั้นก็จะลดลง
ความผิดปกติด้านการรู้คิดที่เกิดจากหลอดเลือดสมองเรียกรวมว่า Vascular Cognitive Impairment มีตั้งแต่ระดับเล็กน้อยไปจนถึงภาวะสมองเสื่อมจากหลอดเลือดสมอง (Vascular Dementia) ซึ่งเป็นสาเหตุของสมองเสื่อมที่พบบ่อยรองจากโรคอัลไซเมอร์ (อ่านเพิ่ม: สมองเสื่อมคืออะไร)
พบบ่อยแค่ไหน
- งานวิเคราะห์รวมงานวิจัย (meta-analysis) พบว่าในปีแรกหลังเป็นโรคหลอดเลือดสมอง ประมาณ 4 ใน 10 คนมีความบกพร่องด้านการรู้คิดที่ยังไม่ถึงขั้นสมองเสื่อม
- ประมาณร้อยละ 10 เกิดภาวะสมองเสื่อมใหม่หลังเป็นโรคหลอดเลือดสมองครั้งแรก และความเสี่ยงจะสูงขึ้นเมื่อเป็นซ้ำ
ตัวเลขแต่ละการศึกษาแตกต่างกันตามกลุ่มผู้ป่วยและวิธีประเมิน แต่ภาพรวมชัดเจนว่าปัญหาความจำหลังโรคหลอดเลือดสมองไม่ใช่เรื่องไกลตัว
อาการที่พบหลังโรคหลอดเลือดสมอง
อาการด้านการรู้คิดหลังโรคหลอดเลือดสมองอาจต่างจากอัลไซเมอร์ คือมักเห็นเรื่องความช้าและการวางแผนก่อนเรื่องความจำ
- คิดช้าลง ตอบสนองช้ากว่าเดิม
- สมาธิสั้น ทำอะไรได้ไม่นานก็ล้า
- วางแผนหรือจัดลำดับงานยาก เช่น ทำอาหารหลายขั้นตอน
- จำเรื่องใหม่ได้ยาก หรือลืมนัด
- พูดหรือเข้าใจภาษายากขึ้น หากสมองส่วนภาษาเสียหาย
- อารมณ์เปลี่ยน ซึมเศร้า หรือหงุดหงิดง่าย
ภาวะซึมเศร้าหลังโรคหลอดเลือดสมองพบได้บ่อย และทำให้ความจำและสมาธิแย่ลงได้ หากผู้ป่วยดูซึม เบื่อ หรือหมดกำลังใจ ควรแจ้งแพทย์ เพราะรักษาได้
ความจำจะกลับมาไหม
หลายคนฟื้นตัวได้ดี โดยทั่วไปการฟื้นตัวเกิดเร็วที่สุดในช่วงแรกหลังเกิดโรค และค่อย ๆ ช้าลงเมื่อเวลาผ่านไป สิ่งที่ช่วยการฟื้นตัว ได้แก่
- การฟื้นฟูตามแผนของทีมแพทย์ เช่น กิจกรรมบำบัด อรรถบำบัด และการฝึกการรู้คิด
- การควบคุมโรคประจำตัว ความดันโลหิต น้ำตาลในเลือด และไขมัน ตามที่แพทย์สั่ง
- การกินยาต่อเนื่อง โดยเฉพาะยาป้องกันการเกิดซ้ำ ห้ามหยุดยาเอง
- การนอนหลับที่ดี และรักษาภาวะหยุดหายใจขณะหลับหากมี
- การทำกิจกรรมและพบปะผู้คน ช่วยกระตุ้นสมองและลดภาวะซึมเศร้า
สิ่งที่สำคัญที่สุดคือการป้องกันไม่ให้เป็นซ้ำ เพราะการเป็นโรคหลอดเลือดสมองซ้ำเพิ่มความเสี่ยงสมองเสื่อม
ลดความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมองและสมองเสื่อม
ปัจจัยเสี่ยงของโรคหลอดเลือดสมองหลายข้อเป็นปัจจัยเดียวกับสมองเสื่อม ได้แก่ ความดันโลหิตสูง เบาหวาน ไขมันในเลือดสูง การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป และการขาดการออกกำลังกาย การดูแลปัจจัยเหล่านี้จึงช่วยปกป้องทั้งหลอดเลือดและสมองไปพร้อมกัน
สัญญาณเตือนโรคหลอดเลือดสมอง จำให้ขึ้นใจ
- B – Balance เสียการทรงตัว เดินเซ
- E – Eyes ตามัว มองเห็นภาพซ้อน
- F – Face หน้าเบี้ยว ปากตก
- A – Arms แขนขาอ่อนแรงข้างใดข้างหนึ่ง
- S – Speech พูดไม่ชัด พูดไม่ได้
- T – Time รีบโทร 1669 ทันที
ยิ่งถึงโรงพยาบาลเร็ว ยิ่งมีโอกาสลดความเสียหายของสมอง
ติดตามความจำหลังโรคหลอดเลือดสมองอย่างไร
แพทย์และทีมฟื้นฟูจะประเมินการรู้คิดเป็นระยะ ครอบครัวช่วยได้ด้วยการจดบันทึกการเปลี่ยนแปลงที่สังเกตเห็นในชีวิตประจำวัน เช่น ลืมกินยา หลงทาง หรือทำงานบ้านที่เคยทำได้ไม่ได้
การประเมินสมรรถภาพสมองแบบดิจิทัลที่ทำซ้ำได้ในรูปแบบเดิม ช่วยให้เห็นแนวโน้มว่าดีขึ้น คงที่ หรือแย่ลง และนำข้อมูลไปปรึกษาแพทย์ได้ (อ่านเพิ่ม: แบบทดสอบสมองเสื่อมทำเองได้ไหม)
คำถามที่พบบ่อย
เส้นเลือดในสมองตีบทุกคนจะความจำเสื่อมไหม?
ไม่ทุกคน ขึ้นกับตำแหน่งและขนาดของสมองที่เสียหาย หลายคนมีปัญหาเล็กน้อยและฟื้นตัวได้ดี
ภาวะสมองเสื่อมจากหลอดเลือดต่างจากอัลไซเมอร์อย่างไร?
สมองเสื่อมจากหลอดเลือดเกิดจากเลือดไปเลี้ยงสมองไม่พอ อาการอาจแย่ลงเป็นขั้น ๆ หลังเกิดโรคแต่ละครั้ง และมักเริ่มจากความคิดช้าและการวางแผน ส่วนอัลไซเมอร์มักค่อย ๆ แย่ลงอย่างต่อเนื่อง และเริ่มจากความจำเรื่องใหม่
หลังเป็น stroke ควรประเมินความจำเมื่อไร?
ควรทำตามนัดของแพทย์และทีมฟื้นฟู หากครอบครัวสังเกตว่าความจำหรือพฤติกรรมเปลี่ยนไป ควรแจ้งแพทย์โดยไม่ต้องรอนัด
ฝึกสมองช่วยหลังเป็น stroke ได้ไหม?
การฝึกการรู้คิดภายใต้คำแนะนำของทีมฟื้นฟูเป็นส่วนหนึ่งของการรักษา ร่วมกับการควบคุมโรคประจำตัวและการทำกิจกรรมสม่ำเสมอ
ติดตามสุขภาพสมองอย่างต่อเนื่อง CogMate™ ประเมินความเร็ว สมาธิ การเรียนรู้ และความจำระยะสั้น ใน 15 นาที ทำซ้ำเพื่อดูแนวโน้มได้
หมายเหตุ: CogMate™ ไม่ใช่อุปกรณ์ทางการแพทย์ และไม่สามารถใช้แทนการตรวจ วินิจฉัย หรือคำแนะนำจากบุคลากรทางการแพทย์ได้ ผู้ที่เคยเป็นโรคหลอดเลือดสมองควรใช้ร่วมกับการติดตามของแพทย์
แหล่งอ้างอิง
- Sexton E และคณะ. Systematic review and meta-analysis of the prevalence of cognitive impairment no dementia in the first year post-stroke. Eur Stroke J 2019;4(2):160-171 (บทคัดย่อที่เกี่ยวข้อง)
- Pendlebury ST, Rothwell PM. Prevalence, incidence, and factors associated with pre-stroke and post-stroke dementia: a systematic review and meta-analysis. Lancet Neurol 2009;8(11):1006-1018
- งานวิจัยเรื่องภาวะบกพร่องด้านการรู้คิดหลังโรคหลอดเลือดสมองและภาวะซึมเศร้า. Am J Psychiatry 2003;160(6):1157
- Livingston G และคณะ. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet 2024
